बहुमूल्य रक्तचन्दन : भ्रम र वास्तविकता

झण्डै पाँच वर्ष पहिले म वन मन्त्रालयअन्तर्गत वनस्पति विभागको केन्द्रीय कार्यालय राष्ट्रिय हर्बेरियम तथा प्रयोगशालाको उड एनाटोमी सेक्सन (काठको आन्तरिक संरचना अध्ययन गर्ने ठाउँ जहाँ अबैध रुपमा ओसार–पसार गर्दा समातिएका रक्तचन्दन लगायतका काठ तथा काठजन्य वस्तुको वैज्ञानिक परिक्षण पनि गरिन्छ) मा कार्यरत थिएँ । त्यहाँ झापा/मोरङतिरका दुईजना किसान एउटा रुखको फोटो र फलसहितको हाँगा लिएर पहिचानका लागि म कार्यरत ल्याब गोदावरी आउनुभयो । उहाँहरुको जिज्ञासा थियो – यो बोट रक्तचन्दन हो कि होइन ?

आफ्नो ज्ञानले भेटेसम्म मैले अध्ययन गरें र कार्यालयका तर्फबाट रिपोर्ट दिएँ कि उहाँहरुले ल्याएको बोट वा फल रक्तचन्दन हैन ।

उहाँहरु मध्ये एकजना पसिना–पसिना हुनु भो । कारण ( रक्तचन्दन भनेर उहाँले केही जग्गामा त्यो बिरुवाको खेती गरिसक्नुभएको रहेछ र अरु धेरै जग्गामा खेती गर्ने तयारी हुनुहुँदोरहेछ । अर्को एकजना चाहिँ खेती गर्नपूर्व खेती गर्ने तरिका र मूल्य लगायतका कुरा बुझ्न आउनुभएको रहेछ ।

उहाँहरुले ल्याउनुभएको नमूना रक्तचन्दनकै एउटै परिवारको अर्को बिरुवा थियो (जसको तल व्याख्या गरिएको छ) खेती गर्ने व्यक्तिले भन्नुभो – सर म बर्बाद भएँ, म मात्र हैन, मजस्ता धेरै साथीहरु बर्बाद हुने भए । यो हैन भने सक्कली रक्तचन्दन कुन हो ? रक्तचन्दनको बोट कस्तो हुन्छ सर ?

त्यहाँ पनि एकजना स्थानीय दाइकहाँ रक्तचन्दनको बोट छ भनेर मान्छेहरु हेर्न आउने र बिउसमेत लिएर जाने गरेको देखेँ । बिरुवा हेर्दा त्यही थियो, जुन पाँच बर्ष पहिला मैले रक्तचन्दन हैन भनेर पहिचान गरेको थिएँ ।

मैले सोचेँ, यो भ्रम अझै बाँकी रहेछ र यो भ्रम चिर्न धेरै ढिला भइसकेछ ।

अनि बन्यो आजको यो आलेखको शीर्षक– बहुमूल्य रक्तचन्दन : भ्रम र वास्तविकता । यो आलेखमा रक्तचन्दनजस्तै देखिने तथा नाममात्र उस्तै भएका बिरुवा र वास्तविक रक्तचन्दनका बारेमा सामान्य जानकारी दिने प्रयास गरेको छु ।

यी बिरुवासम्बन्धी थप जानकारी तपाईंको गाउँठाउँ नजिकैका डिभिजन वन कार्यालयमा, नगरपालिका र गाउँपालिकास्थित वन तथा वातावरण शाखा वा अझै प्रजाति पहिचानसहितको गहिरो ज्ञान आवश्यक परेमा वनस्पति विभाग थापाथली, राष्ट्रिय हर्बेरियम गोदावरी, विभिन्न जिल्लास्थित वनस्पति अनुसन्धान केन्द्रहरुबाट पनि लिन सकिन्छ । यस पंक्तिकारको व्यक्तिगत सल्लाह सुझाव आवश्यक परेमा पंक्तिकार कार्यरत कार्यालय राष्ट्रिय वनस्पति उद्यान गोदावरीमा पंक्तिकारबाटै पनि थप जानकारी पाउन सकिन्छ ।

Facebook Comments